01 juni 2020 t/m 21 juni 2020

Friedrich Vordemberge-Gildewart

Tussen Constructivisme en De Stijl

Friedrich Vordemberge-Gildewart (1899-1962), Konstruction No. 5, 1924, olieverf op doek en hout, 89 x 85 cm, Kunstmuseum Den Haag - aankoop met steun van het Mondriaan Fonds en Vereniging Rembrandt. © Vordemberge-Gildewart Foundation, Rapperswil / Schweiz

In 1925 ruilt de Duitse kunstenaar Friedrich Vordemberge-Gildewart (1899 - 1962) twee van zijn doeken met Theo van Doesburg tegen diens Contra-compositie VI. Een van deze werken, Konstruktion No. 5, behoort sinds kort tot de collectie van Kunstmuseum Den Haag. De aankoop is tot stand gekomen met steun van het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt, mede dankzij haar E.A. en C.M. Alkema-Hilbrands Fonds en haar Themafonds Moderne kunst. De aanwinst is te zien in de Mondriaan & De Stijl-vleugel van het museum als onderdeel van de tentoonstelling Friedrich Vordemberge-Gildewart – Tussen Constructivisme en De Stijl.

Friedrich Vordemberge-Gildewart schilderde niet, maar construeerde zijn schilderijen. Met behulp van potloodschetsen en geknipte stukjes papier bepaalde hij de kleur, de vormen en hun plaats in het geheel. Zo maakte hij in 1924 Konstruktion No. 5, een schilderij waarbij hij uit het platte vlak de helft van een houten bol naar voren liet steken. Het doek is gemaakt in zijn atelier te Hannover dat een jaar eerder nog werd gebruikt door de Russische kunstenaar El Lissitzky. Met hem deelde Vordemberge-Gildewart een grote belangstelling voor grafische vormgeving en ruimtelijke constructies.

In 1925 komt het schilderij in het bezit van Theo van Doesburg via ruil, waarschijnlijk bij gelegenheid van de expositie L’art d’aujourd’hui in Parijs. Voor de jonge Vordemberge-Gildewart is de tentoonstelling zijn eerste publieke manifestatie in een internationale context. Hij ontwikkelt in deze periode sterke banden met Van Doesburg en andere kunstenaars van De Stijl, die - net als hij - vurige pleitbezorgers zijn van een abstracte kunst. Vordemberge-Gildewart beperkt zich echter niet tot het primaire kleurenschema van rood-blauw-geel en past in zijn werk diagonalen en driedimensionaliteit toe. Van Doesburg ziet in hem een ideale bondgenoot in zijn confrontaties met Mondriaan, die nadrukkelijk kiest voor het neoplasticisme en de rechte lijn.

Nederlandse periode

In 1938 ontvlucht Vordemberge-Gildewart, zoals veel avant-gardistische kunstenaars in die tijd, nazi-Duitsland en strijkt neer in Amsterdam. Op uitnodiging van Willem Sandberg neemt hij deel aan een grote internationale tentoonstelling van abstracte kunst in het Stedelijk Museum (Abstracte Kunst, 1938). Tijdens zijn Nederlandse periode, die duurt tot 1954, leert Vordemberge-Gildewart meer invloedrijke kunstliefhebbers en kunstenaars kennen. Hij werkt bijvoorbeeld samen met architect Mart Stam en raakt bevriend met Max Beckmann, een Duitse schilder die eveneens naar Amsterdam is gevlucht.

Konstruktion No. 5 is van 29 februari t/m 21 juni 2020 te zien in de Mondriaan & De Stijl-vleugel van Kunstmuseum Den Haag, waar ook de Nederlandse jaren (1938 – 1954) van Vordemberge-Gildewart worden belicht. Te zien zijn onder meer ontwerpen voor luxe warenhuis De Bijenkorf, ontwerpschetsen voor het (nooit gebouwde) hoofdkantoor van de PTT in Den Haag en prachtige bruiklenen uit Museum Wiesbaden, dat een rijke collectie en het persoonlijke archief van Vordemberge-Gildewart beheert.